مؤلف : ملتزم شدن به نسخ اين آيه شريفه با اين آيه متوقف به التزام دو امر بىاساس و واهى است : اول : نخست بايد ملتزم شد كه برداشته شدن يك حكم موقت پس از پايان يافتن وقتش نسخ ناميده شود ، در صورتى كه آن را نسخ نمىگويند بلكه نسخ در صورتى است كه حكم دائمى باشد زيرا اگر در موقع اعلان حكم ، به وقت آن نيز گرچه به طور اجمال اشاره شود ، يك حكم موقت و غير ثابت خواهد بود و با اتمام وقتش پايان مىپذيرد و همان وقت كه به طور اجمال و اشاره آمده بود ، گفتار دوم آن را واضح و روشن مىكند . بيان كردن وقت يك حكم كه از اول موقت و غير ثابت بودن آن مسلم بوده ، با مسئله نسخ ارتباط ندارد ، چون نسخ به معناى بيان كردن مدت يك حكم موقت و تعيين پايان وقت آن نيست بلكه نسخ به معناى برداشتن حكم ثابتى است كه به مقتضاى اطلاق كلام ، ظهور در دوام داشته و به زمان مخصوصى منحصر نباشد . فخر رازى چنين تصور كرده است كه بيان نمودن وقت يك حكم موقت با يك خبر و يا آيه مستقل و جداگانه از مقولهء نسخ است ولى به نظر ما اين نظريه ، تصور باطل و عقيدهء بىاساسى است و پايهء علمى ندارد و همچنين اگر در موردى به دائمى بودن حكم اولى تصريح شده است ، نسخ مفهومى ندارد . نسخ فقط در صورتى است كه موقت بودن و يا دائمى بودن حكم ، بيان و معيّن نشود ، دليل مستقل ديگرى وارد شود و وضع آن را بيان و روشن سازد ، يعنى موقت بودن و سپرى شدن وقت آن را مشخص كند . دوم : اگر كسى آيه دوم را ناسخ آيه اول بداند ، بايد ملتزم گردد بر اين كه اهل كتاب هم مانند مشركان مشمول كلمه جهاد بودند و رسول خدا ( ص ) مأموريت داشت كه با آنان نيز بجنگند ، بدين گونه كه نخست آنان را به سوى خدا و به توحيد و يكتاپرستى دعوت كنند و اگر دعوت را نپذيرفتند آنگاه با آنان جنگ و جهاد كنند ولى جهاد با اهل كتاب جايز نبود مگر در چند مورد ، يكى اين كه : آنان ابتدا اقدام به جنگ با مسلمانان بكنند ، چنان كه قرآن مجيد مىفرمايد : وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ . « 1 » و در راه خدا با كسانى كه با شما مىجنگند ، بجنگيد و از حد تجاوز نكنيد چون كه خدا تجاوزكاران را دوست نمىدارد .

--> ( 1 ) بقره / 190 .